Kara Anlatı Yazarı / Vüsat O. Bener

Сomentários

Transcrição

Kara Anlatı Yazarı / Vüsat O. Bener
1
2
Semih Gümüþ
KARA ANLATI
YAZARI
VÜS’AT O. BENER
3
Can Yayýnlarý: 1701
Türk Edebiyatý: 499
© Semih Gümüþ, 2007
© Can Sa­nat Yayýnlarý Ltd. Þti., 2007
Yapý Kredi Yayýnlarý’nda 1. basým: 1994
Can Yayýnlarý’nda 1. basým: Ocak 2008
Yayýna Hazýrlayan: Faruk Duman
Ka­pak Ta­sarýmý: Er­kal Ya­vi
Ka­pak Düze­ni: Se­mih Özcan
Diz­gi: Hay­ri­ye Kay­maz
Düzelti: Fulya Tükel
Kapak Resmi: Mehmet Ulusel,
18 x 24 cm, tuval üstüne karýþýk teknik, ayrýntý
Ka­pak Baský: Çe­tin Of­set
Ýç Baský ve Cilt: Özal Basýme­vi
ISBN 978-975-07-0903-6
CAN SA­NAT YA­YIN­LA­RI YA­PIM, DA­ÐI­TIM, TÝCA­RET VE SA­NAYÝ LTD. ÞTÝ.
Hay­ri­ye Cad­de­si No. 2, 34430 Ga­la­ta­sa­ray, Ýstan­bul
Te­le­fon: (0212) 252 56 75 - 252 59 88 - 252 59 89 Fax: 252 72 33
http://www.can­ya­yin­la­ri.com
e-pos­ta: ya­yi­ne­[email protected]­ya­yin­la­ri.com
4
Semih Gümüþ
KARA ANLATI
YAZARI
VÜS’AT O. BENER
ELEÞTÝRÝ
CAN YA­YIN­LA­RI
5
SEMÝH GÜMÜÞ’ÜN
CAN YAYINLARI’NDAKÝ
ÖTEKÝ KÝTAPLARI
FUTBOL VE BÝZ / yazýlar
BAÞKALDIRI VE ROMAN / eleþtiri
ÖYKÜNÜN BAHÇESÝ / eleþtiri
YAZARIN YALNIZLIK BURCU / deneme
ELEÞTÝRÝNÝN SÝS ÇANI / eleþtiri
6
Semih Gümüþ, 1956’da Ankara’da doðdu. Ankara Fen Lisesi
ve Gazi Lisesi’nden sonra, 1981’de Ankara Üniversitesi Siya­
sal Bilgiler Fakültesi’ni bitirdi. Ýlk yazýsý ayný yýl Yazko Edebi­
yat dergisinde yayýnlandý. 1981-1985 yýllarýnda Yarýn dergi­si­
nin genel yayýn yönetmenliðini yaptý. 1995-2005 yýllarýnda
AdamÖykü dergisinin genel yayýn yönetmenliðini yürüttü.
2006 Aralýk ayýnda NotosÖykü dergisini çýkardý ve þimdilerde
bu derginin genel yayýn yönetmenliðini yürütüyor. Kendine
özgü çözümleyici bir eleþtiri anlayýþýna sahip olan Semih
Gü­müþ’ün 1991’de Roman Kitabý, 1994’te Kara Anlatý Yazarý,
Kar­þý­lýk­sýz Yazýlar, Yazýnýn ve Tarihin Bilinci, 1996’da Cevdet
Kudret Eleþtiri Ödülü’nü de alan Baþkaldýrý ve Roman, 1999’
da Öykünün Bahçesi, 2002’de Puslu Ada, 2003’te Yazýnýn Sar­
kacý Roman, 2005’te Yazarýn Yalnýzlýk Burcu adlý kitaplarý
ya­yýn­landý.
7
8
ÝÇÝNDEKÝLER
Ya­zýn Ya­pýt­la­rýn­da An­la­mý Oku­mak (Ön­söz)................. 9
KÝ­ÞÝ­LÝK ÇÖ­ZÜ­LÜ­ÞÜ VE YA­ZI­NIN YÜK­SE­LÝ­ÞÝ
Saç­ma’­yý Saç­ma Kýl­ma Güç­lü­ðü.............................. 19
Kim­dir Bay Mu­an­nit Sah­te­gi?.................................. 21
Bir Ke­nef Taþ­ký­ný Ale­go­ri­si....................................... 26
Ki­þi Ad­la­rý­nýn Giz­le­ri................................................. 30
Ya­zýn­sal Ola­nýn Sý­ra­dý­þý Ad­la­rý................................. 33
Ýn­ti­har ve Ölüm Dü­þün­ce­si....................................... 37
Ölüm Fa­ik’­in Göz­le­rin­den Iþýr.................................. 40
Kor­ku­la­rý ve Kay­gý­la­rý Sah­te­gi’­ye Kar­þý................. 43
Çok Bo­yut­lu Bir Ya­ban­cý­laþ­ma................................. 45
Sev­gi­siz Bir Ya­þam...................................................... 48
Za­ma­na Ye­nik Düþ­mek.............................................. 51
Ger­çek­li­ðin Kur­ma­ca­ya Dö­nü­þü­mü........................ 52
An­la­tý Ki­min An­la­tý­sý?............................................... 59
Bas­ký Al­tý­na Alý­nan Ya­þan­tý­lar................................. 62
Os­man Yay­la­gü­lü Kim­dir?........................................ 66
Ke­mal ve Fa­ik.............................................................. 74
An­la­tý Za­ma­ný.............................................................. 78
9
An­la­tým Bi­çi­mi............................................................ 81
Vüs’­at O. Be­ner’­in Di­li ve Dil Bi­çe­mi...................... 90
Ay­ký­rý Bi­lin­cin Þi­i­ri................................................... 102
Vüs’­at O. Be­ner Ýro­ni­si............................................. 105
KA­RA AN­LA­TI­YI ÖN­CE­LE­YEN ÖY­KÜ­LER
Dost ve Ya­þa­ma­sýz..................................................... 111
Si­yah-Be­yaz: Bir Ol­gun­luk Dö­ne­mi Ürü­nü......... 122
“Ýl­ki”: Öy­kü­cü­lü­ðü­mü­zün Baþ­ya­pýt­la­rýn­dan....... 141
Ka­ra Tren................................................................... 148
Oku­ma Uð­ra­þý (Son­söz)................................................. 155
Notlar................................................................................ 159
Dizin.................................................................................. 161
10
Yazýn Yapýtlarýnda Anlamý Okumak
(Önsöz)
Ya­zýn­sal ya­pýt kar­þý­sýn­da eleþ­tir­me­nin ko­nu­mu
ne­dir? Oku­run alým­la­ma sü­re­cin­de­ki et­kin­li­ði ya da
ya­pý­týn an­lam­la­rý­nýn çö­züm­le­nip dý­þa vu­ru­la­bil­me­si­ne
ya­pa­bi­le­ce­ði kat­ký­lar han­gi öl­çek­te tar­tý­la­bi­lir?
Ya­za­rýn bý­rak­tý­ðý yer­den alan eleþ­tir­me­n, ve­ri­li bil­
gi­le­ri ve on­la­ra da­ya­lý ta­sa­rým­la­rý, do­la­yý­sýy­la ba­zý ön
ka­bul­le­ri ta­þý­yan bir çý­kýþ nok­ta­sýn­da bu­lu­nur. Oku­
run, bu­na kar­þý­lýk, ya­zýn ya­pý­tý­nýn an­lam­lan­dý­rý­la­bil­me
ko­þul­la­rý­na ve alým­la­ma sü­re­ci­ne ka­týl­ma bi­çi­mi ko­lay­
lýk­la kes­ti­ri­le­mez. Okur kar­þý­sýn­da te­kin­siz bir et­kin­li­
ðin ala­ný­na çe­ki­lir ya­pýt. Ya­zýn­sal ger­çek­lik ile okur
ara­­sýn­da, dýþ­sal et­ken­le­rin bo­za­ma­dý­ðý bir iliþ­ki bi­çi­mi
oluþ­muþ­tur. Oku­run, han­gi oku­ma bi­çim­le­ri­nin, han­gi
öl­çüt­le­ri­ne gö­re alým­la­ma sü­re­ci­ne ka­týl­dý­ðý sor­gu­la­na­
bi­lir mi? Bu ol­duk­ça bi­rey­sel ve içe­vu­rul­muþ sü­re­ce
dý­þar­dan ka­týl­mak, bu çok özel ya­þan­tý­nýn giz­le­ri­ni çöz­
mek ne­re­dey­se ola­nak­sýz gi­bi­dir.
Ya­zýn­sal an­la­tý­lar, ya­ra­tým sü­re­ci­nin özel­lik­le­ri ya­ný
­sý­ra, alým­la­ma sü­re­cin­de oku­run et­kin ka­týl­ma bi­çim­le­
ri­ne gö­re an­lam­lan­dý­rý­la­bi­lir­ler. Her çö­züm­le­me ve
an­lam­lan­dýr­ma ça­ba­sý bir ye­ni­den olu­þu­ma yol aç­tý­ðý
gi­bi, her ye­ni­den olu­þum da bir ye­ni­den üre­ti­min so­nu­
cu­dur. Ya­zýn­sal me­tin bu et­kin­li­ði ge­liþ­ti­ren or­ta­mýn
11
ya­ra­týl­ma­sý­na ola­nak­lar su­nar. “Be­lir­len­miþ bir ürün
ola­­rak me­tin do­ðal­lýk­la ken­di üre­te­bi­lir­lik tarz­la­rý­ný alý­
cý­ya da­ya­týr,”­ di­yor Terry Eag­le­ton, “ve bu an­lam­da
bu­­nu ken­di tü­ke­ti­mi­ni üret­me­si için ya­par de­ne­bi­lir.
Bu, oku­ra tek bir an­lam dik­te et­me­si de­ðil, oku­run ve
ken­di ide­o­lo­jik mat­ri­si­nin kon­jonk­tü­rü için­de, zo­run­lu
ola­rak sý­nýr­lý olan bir müm­kün oku­ma­lar ala­ný ya­rat­
­
ma­sý­dýr.”1
Vüs’­at O. Be­ner, özel­lik­le Bu­zul Ça­ðý­nýn Vi­rü­sü’­n­
de, pek çok yo­rum­la­ma ala­ný bý­ra­kýr. Bu yo­rum­la­ma
alan­la­rý eleþ­ti­rel oku­ma için bi­rer çe­kim mer­ke­zi gi­bi­
dir­ler ve zi­hin­sel üre­ti­min so­nuç­la­rý­ný mýk­na­týs gi­bi
çe­ker­ler. Böy­le­ce ro­man, Vüs’­at O. Be­ner’­ce ta­sar­la­nan,
met­nin ken­din­ce de bek­le­nen kar­þý­lýk­la­rý­ný ara­ma­ya
ko­yu­lur.
Diz­ge­sel bir ya­pý olan met­in­de­ki yo­rum­la­ma alan­
la­rý­nýn ta­þý­dý­ðý yük­le­ri ve dil­sel an­lam­la­rý bul­gu­la­mak
ve me­tin-i­çin­den Vüs’­at O. Be­ner’­in an­la­tý se­rü­ve­ni­ne,
ora­dan da ye­ni­lik­çi Türk ro­ma­ný­nýn ken­di­ni oluþ­tur­ma
de­vi­mi­ne yö­nel­mek, çö­züm­le­yi­ci eleþ­ti­ri­nin kuþ­ku­suz
öde­vi­dir. Sý­ký­dü­zen­li bir çö­züm­le­me ve oku­ma sü­re­ci
met­nin ya­pý­sý­ný ay­rýþ­tý­ra­rak iler­ler­ken, ama­cý­na ulaþ­
týk­ça de­riþ­ti­re­cek­tir de. Bu­zul Ça­ðý­nýn Vi­rü­sü’­nde her
alt bö­lüm bir ay­rýk an­la­ma kar­þý­lýk dü­þer­ken bü­tün­cül
bir an­la­ma, ta­mam­lan­mýþ bir ro­man kur­gu­su­na, de­ri­
þik bir ya­pý­ya da ula­þý­la­cak­týr.
Ak­þit Gök­türk, “Her ya­zýn ya­pý­tý­nýn or­ta­ðý­dýr
okur,”­ di­yor. “Bir ya­zýn ya­pý­tý da okur­da ya­þar an­cak.”2
Vüs’­at O. Be­ner’­in ro­man­la­rý, oku­ru or­tak ol­ma­ya ça­ðý­
ran özel­lik­ler ta­þýr. Oku­run et­kin­li­ði art­týk­ça ve eleþ­ti­
ri­nin dü­ze­yi yük­sel­dik­çe ya­pý­týn da ya­za­rýn elin­den
çýk­tý­ðý, oku­run ya da eleþ­ti­ri­nin dün­ya­sýn­da ye­ni­den
üre­til­di­ði ve bir baþ­ka dü­zey­de, baþ­ka­laþ­ma­sý­ný sür­dü­
re­rek ken­di­ni va­r et­ti­ði gö­rü­lür.
Ya­zýn­sal an­lam­la­rýn so­mut­lan­ma­sý sü­re­ci, ço­ðun o
ya­pý­týn ya­rat­tý­ðý bir it­kiy­le baþ­lar. Ba­zen öy­le olur ki,
12
ya­pý­týn asal ve yan-an­lam­la­rý çö­zü­le­mez bir kar­ma­þýk­
lý­ða gö­mü­lür. Bir im ge­re­kir ya­ka­la­nýp çö­zü­me gö­tü­re­
cek, ama hep güç­le­þir bu­lun­ma­sý. Bay Mu­an­nit Sah­te­
gi’­nin Not­la­rý de­ðil, ama Bu­zul Ça­ðý­nýn Vi­rü­sü böy­le
çe­tin bir an­la­tý dü­ze­yi ge­ti­rir oku­run önü­ne. “Mo­no­
log”, “Kuþ”, “Öf­ke”­ ve en ye­ni öy­kü­le­ri­nin de ken­di­le­
ri­ne ka­pa­nan bi­çim­de ku­rul­duk­la­rý söy­le­ne­bi­lir.
Ya­zýn ya­pý­tý­nýn, çe­þit­li dü­zey­le­rin bi­re­þi­mi­ne da­ya­
lý or­ga­nik bir­li­ði de oku­ma edi­min­ce ta­mam­la­nýr.
De­ne­bi­lir ki, an­la­tý­nýn gev­þek ka­lan ör­gü­sü ona atý­lan
il­mek­ler­le, çö­zü­lüp ye­ni­den ku­ru­lan an­lam den­ge­le­riy­
le sý­ký­la­þýr. Ne den­li sý­ký olur­sa ol­sun, bu ör­gü­nün
za­ma­na di­re­ne­me­yi­þi de ya­zýn­sal me­tin­le­rin bir baþ­ka
özel­li­ði­dir. Za­man, ya­zýn ya­pý­tý­nýn örül ya­pý­sý­ný ve
an­lam do­ku­su­nu gev­þe­tir – ka­çý­nýl­maz bi­çim­de ger­çek­
le­þir bu gev­þe­me ve açýl­ma. De­mek ki bir ya­zýn ya­pý­tý­
nýn ucu, ge­le­ce­ðe dö­nük ola­rak, yan-an­lam­lar üret­me­
ye ha­zýr bir gi­zil­güç bi­çi­min­de, hep açýk du­rum­da­dýr,
ki ye­ni oku­ma ve eleþ­ti­rel du­ruþ bi­çim­le­ri­ne gö­re ka­pý­
la­rý­ný ara­la­ya­bil­sin.
Ro­man ya­za­rý, ro­ma­ný okur­la pay­la­þa­bil­mek ve bu
kez okur ta­ra­fýn­dan ye­ni­den ya­ra­tý­la­bil­me­si­ne ola­nak
sað­la­mak için, ba­zen ken­di is­ten­ciy­le, ba­zen de is­tenç
dý­þý, ya­ra­tým sü­re­ci­nin ucu­nu açýk bý­ra­kýr. Ro­ma­nýn
ta­mam­lan­dý­ðý­ný, ama ya­ra­tým sü­re­ci­nin ta­mam­lan­ma­
dý­ðý­ný an­la­tan bir pa­ra­doks var bu­ra­da de­mek ki.
Ro­ma­nýn ya­ra­týl­ma­sý ya­za­rýn bi­rey­li­ði için­de ger­çek­le­
þen bir sü­reç­ken, oku­run ya da eleþ­ti­ri­nin et­ki ala­ný
için­de ye­ni­den ya­ra­tým sü­re­ci ya­þa­nýr. Bay Mu­an­nit
Sah­te­gi’nin Not­la­rý söz­ge­li­mi, ya­za­rýn­ca kuþ­ku­suz
ta­mam­lan­mýþ­týr. Ge­lin gö­rün ki, ro­ma­nýn öy­kü­le­nen
za­ma­ný bir yer­de dur­du­rul­muþ­tur; de­mek ki oku­run
düð­me­yi açýp za­ma­ný iler­let­me­si bek­le­ne­bi­lir. Kal­dý ki,
an­la­tý za­ma­ný oku­run bel­le­ðin­den da­ha si­lin­me­miþ­tir.
Bay Mu­an­nit Sah­te­gi’­nin ya­þa­mý ve ký­zý Fa­toþ ile iliþ­ki­
si na­sýl sü­re­cek ve han­gi an­lam­la­rý üre­te­cek­tir? Oku­ma
13
edi­mi, hem ya­za­rýn be­lir­le­di­ði an­lam­la­rý alým­la­ma­yý,
hem de ya­za­rýn bý­rak­tý­ðý boþ­luk­la­rý, de­net­le­ye­me­di­ði
alan­la­rý, met­nin ken­din­ce edin­di­ði sus­ku­la­rý an­lam­lan­
dýr­ma­yý içe­rir.
Ya­zýn­sal me­tin kuþ­ku­suz ta­ma­mýy­la tü­ke­til­me­si
ola­nak­sýz çok­luk­ta asal ve yan-an­la­mý iç­kin­leþ­tir­miþ­tir,
ama bun­la­rýn bü­tü­nü­nün ve­ri­li bir uzam için­de bul­gu­
lan­ma­sý ola­nak­sýz­dýr. Bir­bi­rin­den fark­lý özel­lik­ler ta­þý­
yan ya­zýn­sal uzam­lar fark­lý yo­rum­la­ra yol açar­lar. Bu
yo­rum­la­rýn, do­la­yý­sýy­la oku­ma bi­çim­le­ri­nin bü­tü­nü­
nün doð­ru ve ge­çer­li ola­ca­ðý öne sü­rü­le­mez el­bet­te.
Ya­zýn­sal me­tin, ge­rek za­man­la de­ði­þen, ge­rek za­man­
dan ba­ðým­sýz­laþ­mýþ özel­lik­le­riy­le, bu yo­rum­la­rý ken­di
süz­ge­cin­den de ge­çi­rir. Bu ara­da öy­le yo­rum­lar ya­pý­la­
bi­lir ki, ya­zýn ya­pý­týn­ca ke­sin­kes dý­þar­lan­dýk­la­rý için,
oku­ma edi­mi­nin ko­nu­su edil­me­ye­bi­lir­ler.
Vüs’­at O. Be­ner an­la­tý­sý çö­züm­le­nir­ken, þu yan­lý­þa
ko­lay­lýk­la dü­þü­le­bi­lir: an­la­týy­la öz­deþ­le­þen bir ya­zar­la
kar­þý kar­þý­ya bu­lu­nul­du­ðu... Dýþ ger­çek­lik­le tam ör­tü­
þen ya­zýn­sal ger­çek­lik ya­nýl­sa­ma­sý... Öy­le ki, Vüs’­at O.
Be­ner im­ge­si sýk sýk met­nin düz­lem­le­ri ara­sýn­da do­la­
þý­yor gö­rü­ne­bi­lir oku­ra. An­la­tý­nýn de­ðil de ya­za­rýn iç
dün­ya­sý­nýn yo­rum­lan­ma­ya ça­lý­þýl­ma­sý gi­bi, yan­lýþ bir
so­nu­ca gö­tü­rür bu da.
Oy­sa Su­san Son­tag bu du­rum­da gös­te­ri­le­cek
du­yar­lý­ða þu söz­le­riy­le ýþýk tu­tu­yor: “Sa­nat ya­pý­tý ola­
rak yak­la­þý­lan sa­nat ya­pý­tý, bir bil­di­ri ya da bir so­ru­ya
ya­nýt de­ðil, bir ya­þan­tý­dýr. Sa­nat yal­nýz­ca bir þey hak­
kýn­da de­ðil­dir; ken­di­si de bir þey­dir. Sa­nat ya­pý­tý, yal­
nýz­ca dün­ya üze­ri­ne bir me­tin ya da yo­rum de­ðil, dün­
ya­nýn için­de bir þey­dir.”­3
Ro­man, hiç kuþ­ku yok ki, ger­çek dün­ya­yý ol­du­ðu
gi­bi yan­sýt­maz; onun öte­sin­de, dýþ dün­ya­nýn so­yut­la­na­
bi­lir ger­çek­lik­le­rin­den tü­re­yen ye­ni bir dün­ya im­ge­si
ku­rar; or­ta­ya çý­kan þey, ken­di­si de tas­ta­mam bir ger­çek
olan ya­zýn­sal bir dün­ya­dýr. Bu açý­dan ba­kýl­dý­ðýn­da da
14
Vüs’­at O. Be­ner’­in ro­man­la­rý ger­çek­çi­lik yö­nün­den
eleþ­ti­ri­le­bi­lir nes­ne­ler sa­yý­la­maz­lar. Baþ­lan­gýç dö­ne­
min­de­ki öy­kü­le­rin­den fark­lý ola­rak, ken­di­le­ri ger­çek
dün­yay­la öte dil ara­sýn­da gi­dip ge­len ro­man­la­rý, an­cak
ken­di kur­duk­la­rý ya­zýn­sal ya­þan­tý­lar için­de an­lam­lý­dýr­
lar.
Vüs’­at O. Be­ner’­in ro­man­la­rý­na bu ay­rýk­sý özel­li­ði
onun çok ken­di­ne öz­gü dil ve an­la­tým bi­çe­mi­nin ka­zan­
dýr­dý­ðý söy­le­ne­bi­lir. Ki­þi­le­ri­nin ruh­sal du­rum­la­rý­ný
iç­sel­leþ­tir­me, on­la­ra alay­cý bir göz­lük­le bak­ma, ka­pa­lý
ya­þan­tý­la­rý sar­ma­la­ma ye­ti­sin­de­ki bü­yük ­ba­þa­rý­sýy­la,
Vüs’­at O. Be­ner, üs­tün­de ye­te­rin­ce du­rul­ma­mýþ bir
ya­zýn­sal dil ya­þan­tý­sý kur­muþ­tur. Bu ya­þan­tý (de­mek ki
di­rim­sel ve or­ga­nik bir ya­pý­dan söz edi­yo­ruz) ken­di
an­lam­la­rý­ný da çok bo­yut­lu bir uza­ma, çe­þit­li fre­kans­
lar­dan gön­de­rip du­rur. Bir yan­sý­tý­cýy­la kar­þý­laþ­tý­ðýn­da,
ye­ni bir açý ka­za­na­rak, bir baþ­ka yan­sý­tý­cý­ya yö­ne­lir.
Gü­cü ba­zen ço­ða­lýp ba­zen aza­la­rak, baþ­lan­gýç­ta ya­za­rý­
nýn bi­le ön­gör­me­di­ði an­lam­lar üre­te­rek, ya­zýn­sal ya­þa­
mý­ný pe­kiþ­ti­rir. Um­ber­to Eco, “Di­lin me­tin­ler bi­çi­min­de
dü­zen­len­di­ði so­yut di­na­mi­ðin, ken­di­ne öz­gü ya­sa­la­rý
var­dýr ve bu so­yut di­na­mik, söz­ce­le­yen ki­þi­nin is­te­ðin­
den ba­ðým­sýz ola­rak an­lam üre­tir,”­4 di­yor. Söz­ce­le­yen
ya­zar, so­yut bir dil dil­sel-ya­pý­sal de­vim (di­na­mik) ya­rat­
tý­ðý­ný kuþ­ku­suz bi­li­yor­dur – ken­di­si­nin de kes­ti­re­me­di­
ði an­lam­la­rýn üre­ti­le­bil­di­ði­ni ba­zen þaþ­kýn­lýk­la iz­le­ye­
rek. Hem son­ra, bir Vüs’­at O. Be­ner an­la­tý­sýn­dan söz
ede­bil­mek için, o an­la­tý­yý ta­þý­yan özel ve öz­gün di­li de
an­la­mak ve so­yut­la­na­rak al­gý­la­na­bi­lir olan bir ya­zýn­sal
me­tin­le kar­þý kar­þý­ya bu­lu­nul­du­ðu­nu bil­mek ge­re­kir.
De­ne­bi­lir ki, Vüs’­at O. Be­ner an­la­tý­sý, Türk ya­zý­
nýn­da be­li­ren ye­ni­lik­çi yön­sem­ler için­de, ne­den son­ra
en atak olan­lar­dan­dýr. Ön­ce­lik­le bam­baþ­ka bir dil
ku­ru­lu­þu ve gi­de­rek kur­gu­lan­mýþ dil­le ta­ným­la­na­bi­le­
cek olan bu ye­ni­lik­çi ya­zýn­sal tu­tum, ki­mi­le­rin­ce her­
han­gi bir ay­ký­rý­lýk ola­rak alýn­mýþ­týr. Ne­ ki, yal­nýz­ca
15
ya­pay ye­ni­lik­le­re da­ya­lý bir dil ve an­la­tým bi­çi­mi, ya­za­
rý okur önün­de çý­rýl­çýp­lak so­ya­rak de­ðer­siz­lik­le­ri açý­ða
vu­rur. Vüs’­at O. Be­ner an­la­tý­sý için böy­le bir du­ru­ma
düþ­mek bir ya­na, otur­duk­ça de­ðer ka­zan­mak­tan söz
edi­le­bi­lir. Ken­di­ne sý­ký­dü­zen­li bir ya­pý, ol­gun bir ya­zar­
lýk tu­tu­mu, öz­gün bir ya­zýn­sal dün­ya ve apa­çýk bir çev­
ren ku­ra­bil­miþ olan bu dil ve an­la­tým bi­çi­mi ay­rýk­sý bir
yer bul­mak­ta ge­cik­me­miþ­tir – ye­ri ede­bi­ya­tý­mý­zýn göz­
den uzak burç­la­rýn­da ol­sa da...
Bir de an­la­tý­dan ba­ðým­sýz bir yer­de, dil bi­çe­mi var­
dýr Vüs’­at O. Be­ner’­in. Ro­land Bart­hes’­ýn þu söz­le­ri
on­da­ki dil bi­çe­mi­nin ye­ri­ni de ne­re­dey­se tam ola­rak
an­la­týr:
“Dil Ya­zýn’­ýn be­ri­sin­de­dir.. Bi­çem­se ner­dey­se öte­
sin­de; ya­za­rýn be­de­nin­den ve geç­mi­þin­den bir­ta­kým
im­ge­ler, bir ko­nuþ­ma bi­çi­mi, bir söz­cük da­ðar­cý­ðý
do­ðar ve ya­vaþ ya­vaþ sa­na­tý­nýn öz­de­vi­nim­le­ri olur.”­5
Vüs’­at O. Be­ner, ilk öy­kü­le­rin­den Bay Mu­an­nit
Sah­te­gi’­nin Not­la­rý’­na, Ka­ra Tren’­e, bir dil bi­çe­mi­ne
bü­tün­cül bir ör­gü, bir dü­zey ve ya­pý ka­zan­dýr­ma­nýn
in­ce iþ­çi­li­ði­ni yap­mýþ­týr.
Her ger­çek ede­bi­yat ya­pý­týn­da ol­du­ðu gi­bi, Vüs’­at
O. Be­ner’­in ya­zýn­sal an­la­tý­sýn­da da eleþ­ti­ri­ye hem son­
suz ola­nak­lar ta­ný­nýr, hem pek çok güç­lük çý­ka­rý­lýr.
Doð­ru­su, eleþ­ti­ri­nin iþi has ya­zýn ya­pýt­la­rý kar­þý­sýn­da
her za­man güç­tür. Eleþ­tir­me­nin ya­zýn­sal an­la­týy­la il­gi­li
yar­gý­la­rý da, an­cak yap­tý­ðý yo­rum­lar ara­sýn­da bir tu­tar­
lý­lýk, an­lam di­zi­si var­sa de­ðer ka­za­nýr.
Ke­n­di öz­nel­li­ði­ni –ama ket vur­ma­dan– de­net­le­ye­
bil­di­ði, abart­ma­dý­ðý, yo­rum­la­rý­nýn ve an­lam­lan­dýr­ma
ye­ti­si­nin ken­di ya­zýn­sal çev­re­niy­le sý­nýr­lan­dý­ðý­ný bil­di­
ði ve her me­tin için o met­ne öz­gü bir dü­zey­de ku­ru­la­
bil­di­ði sü­re­ce, eleþ­ti­ri de ta­mam­lan­mýþ sa­yý­la­bi­lir.
Ya­zar-ya­pýt-o­kur (e­leþ­tir­men) ara­sýn­da sað­lam bir köp­
rü ku­rul­du­ðun­da, ya­ra­tým sü­re­ci ger­çek bo­yut­la­rý­ný
ka­zan­mýþ olur.
16
Sart­re, “O­ku­ma, al­gý­la­ma ile ya­ra­tý­þýn bi­re­þi­mi
gi­bi­dir,” di­yor.6 Ger­çek­ten de oku­ma ya­zýn­sal bil­gi­yi
ön­ge­rek­ti­ren bir edim­ken, ya­ra­tý­cý­lý­ðýn da or­ta­ya ko­na­
bil­me­si­dir.
17
18
KÝ­ÞÝ­LÝK ÇÖ­ZÜ­LÜ­ÞÜ VE
YA­ZI­NIN YÜK­SE­LÝ­ÞÝ
Bay Mu­an­nit Sah­te­gi’­nin Not­la­rý’­ndan
Bu­zul Ça­ðý­nýn Vi­rü­sü’­ne
Kara Anlatý Yazarý Vüs’at O. Bener
19/2
I
Saçma’yý Saçma Kýlma Güçlüðü
Vüs’­at O. Be­ner’­in Bay Mu­an­nit Sah­te­gi’­nin Not­
la­rý1 ad­lý ro­ma­ný, ol­duk­ça de­rin bir bo­ðun­tu için­de
ya­ka­la­dý­ðý ro­man ki­þi­si Bay Mu­an­nit Sah­te­gi’­nin, bel­
ki de bu­la­bi­le­ce­ði tek çý­kýþ nok­ta­sý­ný ye­ni­den keþ­fet­ti­
ði sý­ra­da baþ­lý­yor. Bay Mu­an­nit Sah­te­gi: An­la­tý ede­bi­
ya­tý­mý­za çý­ka­ge­len bu çok ay­rýk­sý ve tu­haf ki­þi­lik, “Yi­
ne öl­dür­gen bir in­ti­har sa­ba­hý, yir­mi mi­lig­ram nob­rak­
sin al­ma­ma kar­þýn, el­le­ri­min tit­re­me­si­ni ön­le­ye­mi­yo­
rum, kay­dýn Bay Mu­an­nit Sah­te­gi,”­ söz­le­riy­le baþ­la­dý­
ðý ilk tüm­ce­yi, “yap­ma, se­ni ko­nuþ­mak de­ðil, yaz­mak
kur­
ta­
rýr der­
ken, ya­
ni gün­
lük adý al­
týn­
da ilk üç beþ
tüm­ce­nin ya­zýl­dý­ðý gün­den tam üç yýl son­ra, ye­ni­den
baþ­la­ma­yý de­ni­yo­rum,”­ (s. 9) di­ye bað­lar.
Yaz­mak – Bay Mu­an­nit Sah­te­gi için, ya­þa­dý­ðý dün­
ya­nýn olum­suz­luk­la­rý­ný kav­ra­ma­nýn; ya­þa­dýk­la­rý­ný
ya­þan­dýk­la­rý gi­bi al­ma­nýn; bi­linç­li, ak­lý ba­þýn­da bir
in­san, bir bi­rey ol­ma­nýn; ve­ri­li ya­þan­tý­la­rýn ve sý­ra­dan
iliþ­ki­le­rin an­lam­sýz­lý­ðý­ný bi­lin­ce çý­kar­ma­nýn ve on­lar­la
uz­laþ­ma­ma­nýn; ken­di­ne yet­me­nin yo­lu­dur.
Bay Mu­an­nit Sah­te­gi’­nin bu­nu ba­þa­rýp ba­þa­ra­ma­
ya­ca­ðý baþ­tan bel­li de­ðil­dir; geç­mi­þin­den kur­tul­ma­ya,
yaz­ma­dý­ðý yýl­la­rý –yaz­ma­dý­ðý için!– yok say­ma­ya kal­ký­
20
þýr­ken, “bu­gün­den gi­de­bil­di­ðim­ce ile­ri gi­de­bi­le­yim,
saç­ma’­yý saç­ma kýl­ma­yý de­ne­ye­yim,”­ (s. 10) di­ye dü­þün­
mek­te­dir.
Bel­li ki Bay Mu­an­nit Sah­te­gi, Al­bert Ca­mus’­nün
Uyum­­suz (ya da, Saç­ma)* kav­ra­mý­na gön­der­me ya­pý­
yor ve bu kav­ra­ma uy­gun dü­þen bir dav­ra­nýþ bi­çi­mi
edin­mek is­ti­yor. Ca­mus, “Bü­tü­nüy­le tin­sel gö­rü­nen,
açýk bir ol­gu var­dýr,”­ di­yor Sisyp­hos Söy­le­ni’­nde, “in­sa­
nýn her za­man ken­di ger­çek­le­ri­nin pen­çe­sin­de ol­du­ðu.
Ki­mi ger­çek­le­ri be­nim­se­dik­ten son­ra on­lar­dan bir
da­ha ko­pa­maz in­san. Öde­mek de ge­rek bi­raz. Uyum­su­
zun bi­lin­ci­ne var­mýþ ki­þi, ay­rýl­ma­ma­sý­ya bað­lan­mýþ­týr
ona. Umut­suz ve umut­suz­lu­ðu­nun bi­lin­ci­ne var­mýþ
­
ki­þi, ge­le­ce­ðin de­ðil­dir ar­týk.”2
Bu dü­þün­ce­le­rin Bay Mu­an­nit Sah­te­gi’­nin kim­li­ði­
ni ay­dýn­lat­tý­ðý da pe­kâ­lâ söy­le­ne­bi­lir. Onun da ken­di
ger­çek­le­ri­nin pen­çe­sin­de ol­du­ðu, bun­la­rýn ba­zý­la­rýn­
dan hiç kur­tu­la­ma­ya­ca­ðý, “saç­ma”­ya bað­lan­ma ça­ba­sý­
ný yýl­lar bo­yu ar­dýn­da sü­rük­le­ye­ce­ði, an­la­tý iler­le­dik­çe
da­ha iyi an­la­þý­lýr. Ve en so­nun­da, Bay Mu­an­nit Sah­te­
gi’­nin çö­zü­lü­þü­nün ne­re­dey­se ta­mam­la­na­ca­ðý gün­ler­
de, “12 Ey­lül 1987”­ ta­rih­li gün­lü­ðün­de, þu not­la kar­þý­
la­þa­cak­týr okur:
“Not­la­rý­mý oku­ma­yý içim kal­dýr­mý­yor, saç­ma­yý saç­
­ma ký­la­ma­mý­þým bes­bel­li!”­ (s. 95) (i­ta­lik­ler, S.G.)
Bay Sah­te­gi, ro­ma­nýn ikin­ci say­fa­sýn­da “saç­ma’­yý
saç­ma kýl­ma­yý de­ne­ye­yim”­ söz­le­riy­le baþ­lat­tý­ðý an­la­tý
za­ma­ný­ný, ro­ma­nýn son­dan üçün­cü say­fa­sýn­da, “saç­ma­
yý saç­ma ký­la­ma­mý­þým bes­bel­li!”­ di­ye ta­mam­lar – an­la­
tý za­ma­nýy­la bir­lik­te, Sah­te­gi dos­tu­mu­zun ya­zýn­sal
öm­rü, ya­zýn­sal ger­çek­li­ðe gö­re ger­çek çö­zül­me sü­re­ci
de ta­mam­lan­mýþ olur. Bo­þu­na mý geç­miþ­tir ge­çen
za­man?
Bay Mu­an­nit Sah­te­gi’­yi ko­nuþ­mak, ya­ni çev­re­siy­le
iliþ­ki kur­mak ya da ken­di iç se­si­ni din­le­mek, ken­di
ba­þý­na­lý­ða gö­mül­mek kur­ta­ra­ma­ya­cak­tý; bu­nu o da bi­li­
21
yor­du as­lýn­da. Ge­lin gö­rün ki, tek kur­ta­rý­cý ola­rak gör­­
dü­­ðü yaz­ma edi­mi de onu dü­ze çý­ka­ra­ma­mýþ­týr. Ken­­­di­
ni ku­þa­tan ger­çek­li­ði ve ona ko­þul­lu iç dün­ya­sý­ný ye­ne­
me­miþ, uyum­suz­lu­ðun üs­te­sin­den ge­le­me­miþ­tir. Akut
bir iç san­cý­ya dö­nüþ­müþ bu­lu­nan ruh­sal çö­zü­lü­þü onu
tü­ket­miþ, ken­di ken­di­ni ye­miþ­tir bir ba­ký­ma.
Kimdir Bay Muannit Sahtegi?
Bay Mu­an­nit Sah­te­gi’­nin ta­ným­la­na­bi­lir bir kim­li­
ði var mý­dýr? Ya da çö­züm­le­ne­bi­lir bir ki­þi­li­ði?.. Bu­lun­
du­ðu (ya­þa­dý­ðý de­ðil!) top­lum­sal çev­re için­de bel­li bir
ki­þi­sel ko­nu­mu olup ol­ma­dý­ðý da bu ara­da so­ru­la­bi­lir
el­bet­te...
Her üçü­ne de ba­zý kar­þý­lýk­lar bu­lu­na­bi­lir hiç kuþ­ku­
suz, ama bu kar­þý­lýk­la­rýn ne kö­þe­li bi­çim­de ve­ril­me­si ola­
sý­dýr, ne de bü­tü­nüy­le ku­þa­tý­cý ol­ma­sý. Vüs’­at O. Be­ner’­in
ka­pa­lý ol­ma­yan di­li­ne kar­þý­lýk, ol­duk­ça ka­pa­lý ve ilk oku­
ma­da he­men açým­la­na­bi­lir ol­ma­yan bir an­la­tý ör­gü­sü ve
þa­þýr­tý­cý uç­lar ve­ren, kar­ma­þýk bir bi­çe­mi ol­du­ðu be­lir­ti­
le­bi­lir. Bay Mu­an­nit Sah­te­gi’­nin kim­li­ði ve ki­þi­li­ði, Vüs’­at
O. Be­ner’­in an­la­tý­sý­nýn ya­pý­sal kat­la­rý çö­zül­dük­çe yap­rak
yap­rak açýl­ma­ya baþ­lar. Çö­züm­le­me ça­ba­sý­ný ter­sin­den
alýp il­kin Bay Mu­an­nit Sah­te­gi’ nin kim­li­ði­ni ve ki­þi­li­ði­ni
açým­la­ma­ya ça­lýþ­mak da, an­la­tý­nýn kar­ma­þýk do­ku­su­
nun sö­kül­me­si­ni sað­la­ya­bi­lir.
Bu­lun­du­ðu top­lum­sal çev­re için­de­ki ko­nu­mu­nun,
Bay Mu­an­nit Sah­te­gi’­nin an­la­þýl­ma­sýn­da ikin­cil bir
ye­ri var­dýr. Bir þa­ir ve ya­zar­dýr o (týp­ký Bu­zul Ça­ðý­nýn
* Albert Camus’nün Sisyphos Söyleni’nde temel bir anlamý be­lirt­mek için kul­
lan­dýðý “absurde” sözcüðü dilimizde çoðu kez “saçma” sözcüðü ile karþýlanmýþ­
týr. Oysa sözcüðün kav­ramsal karþýlýðý “saçma” sözcüðüyle tam olarak anlatýla­
mý­yor. Tah­sin Yücel de bu açmaza dikkat çekerek, “uyumsuz” sözcü­ðü­nü “saç­
ma” nýn yerine önerirken, þu açýklamayý yapýyor: “Sisy­phos Söyleni’nde ‘absur­
de’ sözcüðü bu anlamý aþar, in­san ya da düþünce sözcüklerinin sýfatý olduðu
za­man, insan açýsýndan evrenin akla, mantýða aykýrýlýðýný, tutarsýzlýðýný an­la­mýþ,
her þeyi olduðu gibi gören, bilinçli insaný ya da düþün­ce­yi belirtir.”
22
Vi­rü­sü’­nün kah­ra­ma­ný Os­man Yay­la­gü­lü gi­bi): “...ha­fi­
fe alý­na­ma­ya­cak ye­te­ne­ði”­ (s. 13) ol­du­ðu­nu, ar­týk üs­tü­
ne bir taþ da­ha ko­ya­ma­dý­ðý en­te­lek­tü­el bi­ri­ki­mi­nin
kü­çüm­se­ne­me­ye­ce­ði­ni dü­þü­nü­yor! – Çok az yaz­ma­ya,
di­ze­le­ri­ni “çay­lak”­ bul­ma­ya baþ­la­mýþ ol­sa bi­le...
Avu­kat­týr: “O­tuz al­tý yýl Dev­let ka­pý­sý­na git-gel’­den
son­ra emek­li­ye”­ (s. 43) ay­rýl­mýþ; da­yý­oð­lu’­nun, “Ge­çir
sýr­tý­na cüb­be­yi, müþ­te­ri bul­mak ba­na ait... (...) Mem­le­
ke­tin ya­rý­sý öbür ya­rý­sýn­dan da­va­cý ne­re­dey­se,”­ (s. 43)
bi­çi­min­de­ki sýk­bo­ðaz ediþ­le­ri­ne bir yan­dan ku­lak
as­maz gö­rü­nür­ken, öbür yan­dan har­ca­ma­la­rý­ný ucu
ucu­na denk­le­mek için özel þir­ket­ler­de da­nýþ­man­lýk
ko­va­la­mak­ta­dýr...
Alt­mý­þý­na dek ya­þa­dý­ðý ev­li­lik­le­ri­ni ise, þöy­le
yo­rum­lu­yor: “Her ne hik­met­se, be­nim­le ya­þam­la­rý­ný
bö­lüþ­me­ye ön­ce pek gö­nül­lü ol­duk­la­rý­ný unut­tu­lar
di­ye­lim, ba­ri son­ra su­çun sa­de­ce ben­de ol­ma­dý­ðý­ný
be­lirt­me­ye –a­ra sý­ra, ker­hen de ol­sa– ge­rek gör­me­yen
ka­dýn­lar ke­lek ka­fa­ma vur­du­lar ha vur­du­lar, az­la ye­tin­
mek huy­suz­lu­ðu­nu me­ze­ki sa­ký­zý et­ti­ler. Ýl­ki­nin ký­sa­
cýk­mýþ öm­rü, ikin­ci­si iyi da­yan­dý doð­ru­su, geç de ol­sa,
er­kek ka­dýn­mýþ ne­me ge­rek bas­tý git­ti, üçün­cü­sü
ça­buk pes et­ti, ‘çe­ke­mem bu al­ko­lik he­ri­fi, kor­kunç
cim­ri üs­te­lik!’­ Sus, sus müf­te­ri Ma­vi Sa­kal, be­la aðý­na
ya­ka­la­nan san­ki on­lar de­ðil!”­ (s. 41)
Fa­toþ: Sah­te­gi Vic­da­ný: Öte yan­dan apay­rý bir iliþ­
ki­yi, o gü­ne dek ya­þa­ma­dý­ðý bir tür bað­lan­ma­yý Fa­toþ
ile ya­þa­mak­ta­dýr Bay Sah­te­gi. Fa­toþ: Bay Mu­an­nit Sah­
te­gi’­nin ký­zý­dýr el­bet­te! Ge­lin gö­rün ki, Fa­toþ’­u Ýn­gil­te­
re’­ye yol­cu et­me­ye bir­lik­te git­ti­ði in­san­la­rýn ak­lýn­dan
ge­çir­dik­le­ri­ni, Bay Sah­te­gi þöy­le al­gý­lar: “Ba­na da
ba­kýl­dý uzak yu­mu­þak­lýk­la, kuþ­ku­suz hu­kuk­sal bað
ku­rul­ma­dan ön­ce­ki ‘ne­ci’­li­ðim üze­ri­ne yo­ðun­la­þan
de­di­ko­du­lar aným­sa­na­rak. Ba­ba­sý ye­rin­de­ki ada­mýn
to­mur kýz­ca­ðý­zý kan­dýr­dý­ðý kös­nük im­ge­le­me­le­rin­den,
23
24
25